Upanişad
Upanişad sözü, müdrik və şagirdi arasındakı təhsil əlaqəsinə işarə edər. Bu vəziyyətdə köçürülən məzmunu ehtiva edən bir fəlsəfi mətin, Upanişad olaraq adlandırılar. Başqa sözlə Upanişadların, Platolun dialoqlarını xatırlatdığı deyilə bilər.
Upanişadlardakı ana mövzulardan biri, doğum və ölümün əzəli-əbədi olaraq etdikləri döngüsel rəqs fikiridir. Bu, reinkarnasiya təlimidir. Doğum və ölümün, əbədi döngüsü, samsam olaraq adlandırılar. Bu şəkildə, fərdin ən/en iç mənliyi (Atmağın) yenidən doğular. Hind fəlsəfəsində, Atmanın necə başa düşülməsi lazım olduğuna dair olduqca uzun bir müzakirə söz mövzusudur. Upanişadların bəziləri mənliyi, şüurlu 'mən' ya da 'eqodan ayrı, qalıcı bir cövhər (Sokrates əvvəli fəlsəfəylə müqayisə edin) olduğunu fərz etmiş görünər. Bu müzakirəli bir nöqtədir; ancaq görəcəyimiz kimi, Budanınıl Upanişadlara istiqamətli tənqidi bu ön qəbula söykənər. Upanişadlar la əlaqədar başqa bir təməl hipotez, Atmanın Brahmanlı eyni şey olduğudur. Brahman sözcüyünün tam bir tərcüməsini etmək çətindir. Bəlkə də bu ifadəni 'Mütləq, hər şeyi əhatə edən, ya da Tanrısal' olaraq çevirə bilərik. Başqa sözlə Atmanın, əslində Brahman olması, mənliyin, mütləq ya da ilahi olanla eyni olduğu mənasına gəlir. Bu tərz görüşlər, kəslərin ya da ruhlarının Tanrıyla bir ola biləcəyini (unio mystica) nəzərdə tutan Qərb mis idisizmi ənənəsində də qarşımıza çıxar. Həm Hind fəlsəfəsində, həm də daha çox Meister Eckhart olaraq bilinən- Johannes Eckhart tərəfindən Orta əsrlərin sonlarında təqdim edildiyi şəkliylə Qərb mistisizminde bu birlik, əziyyətçi bir həyat tərzini tələb edir. Upanişad müdrikləri, əziyyətçi bir rəftarla dünyaya kürəklərini dönər. Gerçək istər mətinlər olsun istəsə təbiət olsun, 'çöldə bir yerdə' deyil. O, sənin içindədir. 'Özünü tapmaq' üçün öyrənməlisən. Bir kimsə mis idisizmi öyrənə bilər, ancaq bu mistik hissə çatmaq mənasına gəlməz. Bu hiss, ancaq ilk əldən və fərdi səylərlə əldə edilə bilər. Hindistanda bu mistik müdriklik din adamlarına, buna layiq Brahmanlara özgüdür.
Atmağın və Brahmanla əlaqədar tezis, mənliyin mütləqlə eyniliyi şəklində şərh oluna bilər. Ancaq bu reallaşsa, adam yenidən təbiət bilər. Hind fəlsəfəsində doğumun və ölümün döngüsel rəqsi adamın özünü qurtarmağa çalışdığı bir şey"«" Bütün Hind fəlsəfəsi, doğumun və ölümün zaman üstü çevrəsindən qurtuluşun (moksha) nəğddədir. Qurtuluş anlayışı yalnız Upanişadlarda deyil, ayrıca Budist fəlsəfədə də üstün bir yer işğal edər. Buna görə Hind fəlsəfəsinin, niyə/səbəb bu çevrədən əlindən gəldiyi ölçüdə xilas olmağa çalışdığına qısaca toxunacağıq. Şübhəsiz bu, Hind fəlsəfəsinin əxlaq fikiriylə birbaşa əlaqəlidir; yəni daha xüsusiyə daşımaq lazım olsa, qarışıq təlimiylə. Bir Brahmanmı, yoxsa bir kərtənkələmi - az ya da çox, milyonlarla aşağı ehtimaldan yalnız ikisi olaraq yenidən doğulacağımız, davranışlarımıza bağlıdır!
Qarışıq Hind fəlsəfəsindəki açar anlayışlardan biridir. Qarışıq, hərəkət deməkdir. Bütün Hind fəlsəfəsi, davranış problemləri ətrafında dönər. Qarışıq ifadəsiylə açıqlanan düşüncə tərzi, Qərb fəlsəfəsində ümumiyyətlə bir-birindən ayrı tutulan əxlaqi və metafiziksel fəlsəfənin ölçülərini gözlər önünə sərər. Bunun səbəbi qarışığın, reinkarnasiya və yenidən doğuş inancıyla, əxlaqi səbəbdənlik fikirinə yekinen bağlı olmasıdır; xlaqi səbəbdənlikdən qəsdimiz, ədalətin kainata nüfuz etmiş olduğudur: Biz hər kəsin layiq olduğu şeyi əldə etdiyi, ancaq bir sonrakı həyatda daha yaxşı bir vəziyyətə yüksəlmənin mümkün olduğu bir dünyada yaşayırıq. Başqa bir deyişlə; yaxşılar üçün hər şey yaxşı və pisləyər üçün də hər şey pis gedər. Dünyadakı bütün ağrılar və əksikliklər hər fərdin davranışları nəticəsidir. Ancaq, nəyin yaxşı və nəyin pis olduğu, böyük ölçüdə, bir adamın gerçək qəsd mövqesiylə təyin edilər. Başqa sözlə Upanişadların qəsd sistemini qanuniləşdirdiyi deyilə bilər: İnsanlar, hal-hazırdakı qəsdlərini 'haqq edərlər'; çünki, hər bir adamın qəsd mövqes(n)i, o adamın daha əvvəlki davranışlarının bir nəticəsidir.
Qarışıq anlayışı, Qərb düşüncəsinə xarici deyil. Hətta ifadəsini bu növ atalar sözlərində də tapar: 'Hər kəs öz gələcəyini təyin edər' ya da 'Yataqlarını etdilər, indi içinə girib yatma zamanı'. Ancaq Qərb düşüncəsində əxlaqi səbəbdənlik, reinkarnasiyaya bağlı deyil. Bu, xüsusilə Hind düşüncəsinə xas bir varlıqdır.
Bu səbəbdən Hind fəlsəfəsində əxlaqi hərəkətlər, həyat-ölüm-həyat-ölüm döngüsüyle əlaqəlidir. Reinkarnasiya təliminin bir çox Qərbli şərhi - xüsusilə də Yeni çağ düşüncəsində - bunu bir insan üçün bir çox həyat ya da əbədi həyat şəklində müsbət bir mesaj olaraq qiymətləndirərlər. Buna qarşı, Nietzschenin hər şeyin 'sonsuz nəhənginiminə dair nəzəriyyəsi Xristianlığın həyat dərkinə qarşı müsbət bir alternativ olaraq düşünülmüşdür (bu hissələ müqayisə edin; Übermensch, iradə və sonsuz nəhənginim). Bəlkə də biz yenidən doğuşu müsbət olaraq ələ alırıq; çünki həyat oyunu təkrar təkrar yenidən oynamamızı təmin edir, saysız miqdarda həyatı yenidən yaşamamıza imkan verir və də ölüm ağrısını uzaqlaşdırır. Bu tərz fikirlər Hind düşüncəsiylə uyğun gəlməz. Hind fəlsəfəsində davranışlar və arzular təməl məsələlərdir. Reinkarnasiya təlimi bir sonrakı həyatda bürünəcəyimiz şəklin, bu həyatdakı hərəkətlərimizin və hislərimizin bir əks olunması olacağını söyləyir. Yoluna çıxan hər şeyi yeyib həzm edən tırtıl bənzətməsi yaxşı bir nümunədir: Bir tırtılın həvəsini daşıyanlar, bir sonrakı həyatlarında da tırtıl olacaq. Tırtıl, bizim ara vermədən davamlı istehlak etməyi arzulayan doymaq bilməz ehtirasımızı işarələr tipik bir Qərbli arzu! Bu tərz hərəkət və arzulardan qaçınmaq əsasdır.
Özümüzü arzudan necə təmizləndirə bilər və qarışıq üzərində idarə təmin edə bilərik? Hind fəlsəfəsinin ən əhəmiyyətli qaynaqlarından biri olan Bhagavad Gedədəki inşa bir mətində atəş, mərkəzi bir simvol olaraq ələ alınar: Arzularımız məlumat atəşində yanmalıdır. Bu. ancaq yoga və əziyyətlə mümkündür. Özlərini qarışıqdan azat edənlər mütləq qurtuluşa (moksha) çatarlar. Ancaq bir çoxumuz bu məqsədi reallaşdıra bilmərik. Həyat və ölüm çevrəsindən özümüzü qurtara bilmərik və milyonlarla fərqli şəkildə təkrar yenidən doğularıq. Hamımız əziz ola bilməsək də, bu həyatda əlimizdən gələni etmək üçün kifayət qədər yaxşı səbəbimiz var: Qarışıq fəlsəfəsinə görə yaxşı olanı arzulayanlar və edənlər bir sonrakı həyatlarında daha yaxşı varlıqlar olacaqlar ya da qəsdləri yüksələcək. Başqa sözlə, qarışıq təlimi, yenidən doğuş fikiri və də qəsd sistemi Hind fəlsəfəsinin böyük qisimində uyğun bir-birlik meydana gətirər. Bu çərçivədə əxlaq və ictimai nizam qarşılıqlı olaraq bir-birlərini dəstəklər
