NIETZSCHE "Tanrı"
"TANRI"
"Tanrının ölümünü, böyük bir reddedişe və öz üzərimizdə davamlı bir zəfərə çevirməzsək, bu itkinin əvəzini ödəmək məcburiyyətində qalarıq."
Özünə "təhlükəli bəlkənin filosofu" deyən Nietzschenin yazıları arasında masalsı bir parça vardır, DƏLİ:
O dəlini duy/eşitmədinizmi: Danla qalxan, fənər yandırıb bazar yerinə qaçan, dayanmadan qışqıran: "Tanrını axtarıram! Tanrını axtarıram!" Tanrıya inanmayan bir nə qədər kimsə vardır o sıra, bir gülüşmədiyər qopar. Biri: "Nə, itirmişmi?" deyər. "Uşaq kimi yolunumu itirmiş?" deyər bir başqası. "Yoxsa saxlanırmı bizdən? Səfərəmi çıxmış? Köçmüşmü yoxsa?" Bu nizam üzərə bağrışırlar, gülüşərlər. Dəli ortalarına dalayar, onları baxışlarıyla deşər.
"Haradamı Tanrı?" deyə qışqırar. "Söyləyim: ÖLDÜRDÜK ONU, sən, mən. Hamımız onun qatilləriyik. Yaxşı bunu necə etdik? Necə uda tanış dənizi? Bütün ətrafı silmək üçün süngəri kim verdi bizə? Yeryuvarlağını günəşdən boşlamakla nə etmiş olduq? İndi hara gedir? Biz hara gedirik indi? Bütün günəşlərdən uzaqlaşmırıkmı? Dalmırıkmı boyuna: Geriyə doğru, yana, irəliyə doğru, bütün istiqamətlərə? Aşağı deyə, yuxarı deyə bir şey qaldımı? Sonsuz bir yoxluq içindəymiş kimi yoldan sapmırıkmı? Nəfəsini duy/eşitmirikmi boş kosmosun? Daha da soyumuş deyilmi? Gecə üstünə gecə deyilmi yaxınlaşan? Səhərlər fənər yandırmamız lazım deyilmi? Tanrını basdıran məzarçıların səs-küyünü heçmi duy/eşitmirik? Tanrının çürüməsindən yayılan qoxunu burnumuz al/götürmürmü heç? Tanrılar dahi çürüyərlər. Tanrı öldü. Tanrı ölü dayanır. Həm onu biz öldürdük. İndi biz, qatillər qatili, necə ovudaq özümüzü? Acının indiyə qədər əldə etdikləri arasında ən müqəddəs, ən güclü olanı can verdi bıçaqlarımız altında. Kim siləcək bu qanı üstümüzdən? Su varmı arıdacaq bizi? Nə qədər təəssüf-silmə yortuları, nə qədər müqəddəs oyunlar tapmamız gərək bunun üçün? Bu işin böyüklüyü, bizə görə çox böyük deyilmi? Buna tək qiymətli görünmək üçün belə Tanrı olmamız lazım deyilmi bizim? Bundan böyük iş bacarılmamışdır; hər kim bizdən sonra doğulsa -bu iş yordamıyla- indiyə qədər ki bütün tarixdən daha yüksək bir tarixin parçası olacaq.
Dəli burada susayar, özünü dinləyənlərə baxar; onlar da susayarlar, qarışıqlıq içində ona baxarlar. Deyərkən fənərini yerə çal/oğurlayar, fənər qırılar, sönər. "Çox erkən gəldim" deyər sonra. "Mənim vaxtım daha gəlmədi: Yolda hələlik bu nəhəngcə hadisə, gedir daha, daha çatmadı qulaqlarına insanoğullarının. Şimşək, ildırım zaman istər, zaman istər işlər edildikdən sonra belə, görülmədən eşidilmədən əvvəl. Ən uzaq ulduzlardan daha uzaq onlara bu iş hələlik. HALBUKİ BUNU ÖZLƏRİ ETDİLƏR."
Yenə deyərlər ki, o gün dəli, bir çox kilsəyə girər, TANRIYA SONRASIZ AĞIsını oxuyucu. Çölə çıxarılıb sorğuya çəkildikdə hamı/həmişə belə cavab verdiyi deyilər: "Tanrının məzarlarından, türbələrindən başqa nədir ki bu kilsələr?"
Nietzscheyə görə vəziyyət budur; Tanrı insanın içində ölmüşdür, insan öz əliylə öldürmüşdür onu; Tanrının ölümüylə açılan boşluğa diyirlənməkdə; ən böyük təhlükəylə, yox olmaqla qarşı-qarşıya; lakin bu ən böyük təhlükə, onun ən böyük imkanıdır, insan nə edib edib bu boşluğu öz varlığıyla, özünü altederek, doldurmalıdır, ancaq belə dəyər qazanacaq Tanrını öldürməsi.
Zərdüşt"ün Önsözündən
...................................*.............. .....................
Tanrı və Nietzsche: iki uc anlayış.
(...)İsanın öldürülməsi, Xristianlar tərəfindən bir pislik olaraq görülmüşdür.
Bu günə qədər işlənmiş günahların ən böyüyüdür.
Hətta bu günah sərhədsiz bir xüsusiyyətə sahib idi. Qatillər yalnız dramın aktyorları deyildirlər: Günah bütün insanlara aiddir. Bir insan pislik etdiyi müddətcə (hər insan öz payına bu pisliyi etmək məcburiyyətindədir), İsanı çarmıxa gərər.
Pilatusun cellatları İsanı çarmıxa gərmişlər idi, amma onların çarmıxa gərdiyi Tanrı qurban edilərək öldürülmüşdü: Qurban edən, Adəmdən bəri günahkarların sərhədsiz olaraq işlədikləri Cinayətidi. İnsan həyatının iyrənc bir şəkildə gizlədiyi şey (çirkli və qeyri-mümkün olaraq daşıdığı hər şey, murdar qoxusu içinə sıxlaşmış pislik), yaxşılığı o qədər əksiksiz bir şəkildə pozmuşdur ki buna yaxınlaşan heç bir şey xəyal edilə bilməz.
İsanın öldürülməsi, Tanrının varlığına hücum edər.
Hadisələrin inkişafı elə bir hal al/götürmüşdür ki, sanki, varlıqlar yaradıcılarıyla ancaq bütünlüyü parçalayan bir yara vasitəsilə ünsiyyətə girə bilərlərmiş kimi görünməkdədir.
Yara, Tanrı tərəfindən istənmiş, arzulanmışdır.
Tanrı da bu yaranı açan insanlardan daha az günahkar deyil.
Digər tərəfdən -bu da daha az maraqlı deyil- bu günahkarlıq, hər günahkar varlığın bütünlüyünü parçalayan yaradar.
Bu şəkildə, insanların günahkarlığı ilə yaralanmış Tanrı və Tanrı qarşısındakı günahkarlıqlarının yaraladığı insanlar, öz sonları kimi görünən birliyə acı/ağrılı çəkərək çatarlar.
Əgər qarşılıqlı olaraq bütünlüklərini qorumuş olsadılar, əgər insanlar günah işləməmiş olsadılar, bir tərəfdən Tanrı, digər tərəfdən insanlar tək qalmaqda müqavimət göstərərdilər. Yaradıcı ilə yaradılanların birlikdə qanlarını axıtdıqları, bir-birlərini parçaladıqları və hər tərəfdən -utancın sərhəd nöqtəsində- işin içinə daxil edildikləri bir ölüm gecəsi birlikdəlikləri üçün məcburi olmuşdur(...)
...................................*.............. .....................
TANRInın ÖLÜMÜ
Tragediyanı başladan Zərdüşt şeiri olmuşdur. Bütün şərq ədəbiyyatının ən gözəl şeirlərindən biri olan bu şeir, eyni zamanda bizə Nietzschenin təkamülünün kilidini təqdim edən şeirdir. Aydın və canlandırıcı bir havanın olduğu Sylvapnanın qarlı/qazanclı doruklarının yaxınlarında, masasını qurduğu bu yaylanın üzərində, Nietzsche keçmişini və gələcəyini qucaqlayırdı. Baseldə, -işlərini və dərslərini Sokrates əvvəli fəlsəfəçilərinə həsr etdiyi zaman- yavaş yavaş şüurunda çəkdiyi proyekti indi reallaşdırırdı.
Nietzsche üçün tarix, cansız və geridə qalmış hadisələri boş yerə seyr etmək, dərin bir məlumatın sadə bir araşdırması deyil. Tarix, bütün bir keçmişin və bu günə bir məna qazandıra biləcək tək ünsür olan gələcəyin, həssaslığın ən dərin yerinə yerləşdirilməsidir.
Nietzsche işdə bu anlayışını təsdiqləməyə çalışacaqdı.
"Bu ağac tək başına dayanır bu dağ başında; insan və heyvan üzərə yüksəlmiş.
Və danışmaq istəsə, özünü anlayacaq kimsə ol/tapılmaz; elə yüksəlmiş.
İşdə gözləyər də gözləyər, -nədir gözlədiyi? Buludlar otağına çox yaxın saxladığı yer/yeyər: Yoxsa ilk şimşəyimi gözləyər?"
Zərdüştün kəhanətləri, daha doğrusu, azadlıqlarını qazanmaq istəməyənlər üçün gizli olan bir gələcəyin əvvəldən görünməsi, parabola və simvollar şəklində "Əxlaqın Soykütüğü Üstünə" və Nietzschenin digər əsərlərində ortaya çıxar.
Peter Gasta Sils-Mariadan göndərdiyi bir məktubdan öyrəndiyimə görə Nietzsche, Zərdüştün ikinci hissəsini bitirər bitirməz, bilməcələrlə dolu bir kitab yazmağı düşünürdü: -Çünki maskalı peyğəmbər, bilməcələrlə danışırdı. -Təkamülün Masumiyeti.
Halbuki, öz mənliklərini tapa bilmək üçün, özündən uzaqlaşmalarını istədiyi bu qəribə yandaşlardan ilk dəfə uzaqlaşdığında, Zərdüşt onlarla sirrlərə bürünmədən danışar:
"Və dostlarım olacaqsınız bir daha, və bir tək ümidin uşaqları: O zaman böyük günortanı sizinlə qeyd etmək üçün, üçüncü bir dəfə olacağa(ı)m aranızda. Budur böyük günorta: İnsan, heyvanla Üstünsənsə arasındakı yolun ortasındadır və axşam yolunu ən böyük ümid olaraq qeyd etməkdədir: Çünki bu yeni bir səhər yoludur. O zaman müqəddəs hesab edər özünü batan adam, qarşıya və kənara keçən adam, qarşıya və kənara keçən olduğu üçün; və məlumatının günəşi tam təpəsində dayanar.
Öldü bütün Tanrılar. Üstünsənsənin yaşamasını istəyirik artıq. -O böyük günortada son arzumuz bu ola."
Uzun səfərlərə məhkum edilən Səyyah, uzun aylar boyunca gəzib indi həyata geri döndükdən sonra, əslində bu səfərin, insanlığın böyük bir hadisənin şüuruna çatacağı zaman meydan oxuması lazım olduğu bir macəra olduğunu anlayırdı. Bu hadisəs(n)i hələ insanlar eşitməmişlər. İnsanları öyrətmək üçün dağından ilk dəfə enən Zərdüşt, meşədə bir çatmış ilə qarşılaşar. Bu çatmış xoşbəxt təkliyini mahnılar bəstələyərək və Tanrını oynayaraq məşğul edir. Zərdüşt çaşmışdır: "Necə olar! Bu yaşlı çatmış, Tanrının öldüyünü daha eşitməmiş meşəsində."
Nietzscheni, inancdan uzaqlaşdıran və məlumatın baş çevirici amma eyni zamanda təhlükələrlə dolu macəralarına sürüyən səbəblər haqqında bir çox dəfə suallar soruşulmuşdur. Bu baxımdan baxılacaq olunsa, Nietzsche və André Gedə arasında çox az bir bənzərlik vardır. Çünki Nietzsche çiyinlərində Protestantlığın ağır yükünü, "Dünya Nemətləri"ni yazan yazar qədər duyumsamıştır. Renan düşünülürdü, amma Renan da şübhəli idi... Nietzsche Xristianlıqdan, uzun müzakirələr və dərin bir dialektika nəticəsində hiyləgərləşmiş müdriklər sayəsində qopmuşdur. Nietzschedəki qopuqluq vaxtsız və tez olmuşdur. Gerçəyi söyləmək lazım olsa, yanılmamışdır. Onlar üçün olduğu kimi, Nietzsche içində pislik, həll edilməsi lazım olan mücərrəd bir problem deyil. Pislik qalib gəlinməsi lazım olan bir qarşıdurmadır. Üstəlik, Xristianların görüş bucağına görə pislik, dinsizlikdən daha böyük bir cinayət/günah idi. Şübhəsiz Nietzsche, düşmən bir dünyada, özü kimi, tərk edilənləri, qabaqcılları olaraq görürdü. Xüsusilə Paskal onun üçün böyük bir əhəmiyyət daşıyar. Paskal, Nietzschenin köməyinə müraciət etməkdən xoşlandığı başlı adamlardan biridir:
"Platol, Paskal, Spinoza və Goethe haqqında danışdığım zaman, onların qanlarının mənim damarlarımda axdığını bilirəm."
Amma yenə də Nietzsche, Paskaldan çox Yunanlıların yanında iştirak edər. Onlar kimi Nietzschedə mənəvi pislikdən çox fizikas(n)ı pisliyə daha çox həssasdır. Ona görə mənəvi pisliklərə, günaha əhəmiyyət verən insanlar, özlərinə aid olmayan bir məsuliyyət yüklənərlər. Qəbul etdikləri günahkarlıq kompleksi onların həyatında bir maneə meydana gətirər və adamın öz həyatını nəzarət etməsini önləyər.
Sənətçi Tanrı özünü Yunanlıya bir model olaraq təqdim edər: Onun özünə bir şəkil verməsini, mərmərin ya da daşın içində gizli qalan heykəli çıxarıb, sonra da reallaşdırılan bu sənət əsərinin dadına çatmasına təklif edər. Xristian Tanrı isə əmr edicidir. İnsanın dünya nemətlərindən faydalanması yerinə, əziyyət çəkməsini istər. Ona görə yaxşı olan, gözəl olan ilə birləşə bilməz, çünki gözəlin içində çəkinilməsi lazım olan bir günah meyli mövcuddur. Qan idin dediyi "olmalısan" şərtsiz məcburiliyin düsturudur. Bu şərtsiz zərurət insanı kölələşdirər:
"Şərtsiz zərurət əsgəri əmr/əmrə sahəsinə girər. Əmr edildiyində və bu əmrə tamamilə boyun əyildiyində təhlükəsizliyin və nizamın təmin edildiyində inanan şahzadələr bunu insanlara kor-koranə öyrədərlər."
Kantdan əvvəl və Kantdan sonra da hər şey bu problemin ətrafında dönüb dayanar: İnsanı necə azadlığına qovuşdurmalı? Onu köləliyindən necə qurtarmalı?
...Nietzsche belə yazar,
"Tanrı varlığını çürütmək, əslində yalnız mücərrəd Tanrını çürütməkdir."
İndi, Nietzschenin beləsi qorxunc bir mesaja necə gəldiyini daha yaxından görək.
"Əxlaqın Soykütüğü Üstünə" adlı əsərinin önsözündə ol/tapılan qiymətli bir mətn/mətin, bizi düşüncələrinin çıxış nöqtəsi haqqında işıqlandırar:
"Mənə xas və etiraf etməyi sevmədiyim bir utanma sayəsində -çünki utanma, əxlaq ilə, bu günə qədər əxlaq adı altında ucaltdığımız varlıqlar ilə əlaqədardır- gözlənilməz bir zamanda və ani bir şəkildə qarşı qoyula bilməz bir güc ilə ortaya çıxan, gəncliyimə və ətrafıma tamamilə zidd olan utanmam sayəsində bu sual qarşısında şübhələrim və marağım dayanır: Yaxşı və Pis haqqındakı düşüncələrimizi qəti olaraq necə təyin edə bilərik? -Gerçəkdə hələ on üç yaşında bir uşaqdım və pisliyin qaynağı başmı qurdalayıb dayanırdı: Mən o yaşda ilk fəlsəfi yazı sınaqmı bu problemə həsr etdim. (Əslində bu onun ilk otobiyografisidir.) Bütün düşüncələrimdən sonra çatdığım inanc: Tanrı pisliyin atasıdır."
Amma necə olar da Tanrı pisliyin atası ola bilərdi? Yaxşı ilə pisin kənarında olan bir Tanrı üçün istifadə etdiyimiz "yaxşı və pis" terminlərinin heç bir məntiqli mənas(n)ı yox idi. Gənc şagirdin ağılı qəribə düşüncələrlə dolu idi və tək düşüncələriylə baş-başa qala bilmək üçün yoldaşlarından uzaqlaşmışdı: "Bəlkə də cüzi iradə, yazğının ən böyük gücündən başqa bir şey deyil... Eyni şəkildə, yaxşı da, pisin ən təsirli əsl təkamülüdür." deyə düşünürdü."
Beləcə Lutherə, insanın üzərinə yüklədiyi qaranlıq alın yazısı dogması və işləməmək haqqını əlində tutmadığı səhvlərin yükü altında belini bükdüyü üçün getdikcə daha çox qızırdı.
Yunan optimizmi haqqındakı məşhur olan tezislərin bir saxta olduğunu irəli sürəcək. İlk fəlsəfəçilərin dahiliyi acı/ağrılı çəkməkdən inkişaf etməmişdir. Onlar dünyanın onlara təqdim etdiyi nümayişin qarşısında şübhələrini məğlub et/yeyilmişlər və özlərinə xas nizamsızlıqlarının içindən bir uyğunlaşma çıxarmağı bacarmışlar.
Ədalətin özü iki əleyhdar gücün ortasında ol/tapılan keçici bir tarazlıqdır. Dürerin şəkillərində bu filosoflar da boy göstərəcəklər... Onlar acı/ağrılı və ölümə qarşı mübarizə göstərəcəklər... Onlar acı/ağrılı və ölümə qarşı mübarizə vermişlər və qarşılığında sağlamlıq və xoşbəxtliyi layiq olmuşlar. Əgər, Nietzschenin ilk sınaqlarını, Yunan tragediyası dövründə meydana gətirdiyi Fəlsəfə adlı sınağının qeydlərini oxuyacaq olsaq, onun duraksamalarını görə bilərik. Herakleitos onun xoşuna gələr, amma Nietzsche yenə də Birin və Çoxun planlarına sahib olan Amaximandrosa daha yaxın dayanar. Anaximandrosun soruşduğu sual, Nietzschenin başını qurdalayıb dayanan problemin eynisidir:
"Meydana gəlmənin və nəsilin bu dayanmaq bilməz işlərinin qaynağı nədir? Təbiətin yüzündəki bu ağrılı sıxılmanın qaynağı nədir? Yaşayanların var olduqları bütün ətraflardan gələn və eynilə cənazə mərasimlərindəki inləmələri xatırladan bu sonsuz iniltilər haradan gəlirlər?"
Anaximandrosdan daha əmin olan Herakleitos, pislik problemini həllər. Çünki içində yaşadığımız kainat yalnız hadisələri tək istiqamətdən görən və qavrayan dar başlı olan insanlar üçün səhvlərlə, haqsızlıqlarla və razılaşmazlıqlarla doludur. Əgər Herakleitosa bu son sualı, "Atəşi suya, suyu torpağa, tərs aşırt başlayana qədər çevirən bu sərhədsiz keçişin səbəbi nədir?" deyə soruşacaq olsaydıq diqqətli filosofun cavabı bu olardı:
"Bu bir oyundur, tragik bir hadisə olduğunu sanmayın və xüsusilə bunu əxlaqi bir problem/sualın halına gətirməyin."
Özünüzü alışdırdığımız bu sadə cavab əgər Schopenhauerin hələ güclü olan təsiri olmasaydı, Nietzsche tərəfindən diqqətə alınmayacaqdı. Nietzsche o dövrdə ən çox sevdiyi filosofun düşüncəsini xatırlayar:
"Bir insanın insan olduğunu söyləyə bilmək üçün, bu insanın əslində var olmaması lazım olan amma saysız acı/ağrılı və ölüm üzündən var meydana gəlinin cəzasını çəkməkdə olan bir insan olduğunu söyləmək lazımdır. Beləcə bir varlıqdan nə gözlənilə bilər? -Biz hamımız ölümə məhkum edilmiş günahkarlar deyilikmi?- Əvvəl yaşayaraq, daha sonra da ölərək cəzamızı çəkirik. Bu, dünyaya gəlməmizin gerçəyidir."
Nietzsche bir dram yazmağı düşünürdü: Empedokles. Nietzsche bu əsərin mövzusu üçün ən çox sevdiyi şair olan Hölderlindən ilhamlanmışdı. Hölderlinin dramında olduğu kimi Nietzschenin dramında da Empedokles, var meydana gəlin içində olan çoxluqdan acı/ağrılı çəkirdi. Amma bununla birlikdə, Hölderlinin qəhrəmanı, varlığının sonsuzluqda yox meydana gəlinin dadını çıxararkən, Nietzschenin qəhrəmanı isə ölümü layiq olduğu bir cəza olaraq görər. Vəbanın qurbanı olan bir xalqın dramını paylaşan və bu dramdan dualar oxuyaraq xilas olmağı sınayan qəhrəman, sonunda özünü Etnaya ataraq dünyaya gəlmə cinayət/günahının əvəzini ödəyər. Corinne isə sevdiyini izlər və o da özünü Etnaya təyin edər. Beləcə hər ikisi də bu dünyaya gələn hər kəsi öldürən çarxın qurbanları olarlar.
Nietzschenin 1872-ci ildə əhəmiyyət verdiyi düşüncələrin hansıları olduqlarının öyrənmək istəsə, Zərdüştə baxmamız lazımdır. İşdə ən əhəmiyyətli qisimlər:
"Dünya mənə bir Tanrının kəşfi və yuxusuymuş kimi görünür. Dünya canı sıxılmış bir Tanrının gözləri önündəki boyalı buxarlara bənzəyir. Yaxşı və Pis, xoşbəxtlik və acı/ağrılı, və sən, və mən, mənim üçün bir yaradıcının gözlərinin önündəki boyalı buxarlardır. Yaradıcı gözlərini öz üstündən çəkmək istəyirdi və dünyanı yaratdı. Acı/ağrılı çəkən biri üçün gözlərini öz ağrısından başqa bir yerə çevirə bilmək baş çevirici bir xoşbəxtlikdir."
Nietzsche, 1876-cı ildə Wagnerdən uzaqlaşdığından göstərilər dünyasının arxasında öz özüylə eyni qalan dəyişməz bir varlığın yaşadığı bir art dünya olduğundan şübhələnir. Ölümün sərhədində yol alan/sahə və haradasa kor olan bu həssas xəstədə birdən yüksələn bir həyat coşğusu bu boş qarabasmaları onun şüurundan qovar. Özünə yalnız mübarizə etməyi və acı/ağrılı çəkməyi rədd edən insanların sığındığı bir dünya kimi görünən bu art dünyadan özünü qurtarar:
"Ah qardaşlarım, yaratdığım bu Tanrı, insan əsəri, insan dəliliyi idi, bütün Tanrılar kimi!"
Nietzscheni, Schopenhauerə çəkən niyə/səbəb, bu yazarın "iradə ilə ağıllılıq" arasında lazımlı olan ayrı-seçkiliyi cəsur bir şəkildə etməsi idi. Bunu edərək, varlığın içində yatan akıldışılığı ortaya çıxmışdı. Kantizmin içindən, Qan idin gördüyü amma qarşısında geri addım atdığı nəticələri çıxarmışdı. Schopenhauer iradəyə prioritet tanıyar, ağıllılığı elsə artıqdan əlavə etmişdi. İnsan ruhu ağıllılıqla doludur, sevinci, ağrını və arzunu anlıq olaraq və bir-birlərindən ayrı olaraq qəbul edə bilmərik.
Nietzsche o mərhələdən sonra ruhdan danışdı. Çünki ruh da o art dünyaya aid olan boş bir qarabasma idi. Artıq dəyərini itirmiş bədəndən danışacaqdı. Həssaslıq və ağıllılıq bir-birlərinə qarışmış kimi görünəcəkdi ona. Eynilə birinin, o birinin içində ərimiş olması kimi. Zatən Yunanlılar insan bədəninə böyük əhəmiyyət verməmişlər idimi? Bədən tərbiyəsini dialektika ilə eyni sıraya yerləşdirməmişlər idimi? Çünki bədən elastik olduğu zaman düşüncə də çevik olardı. Mən ilə Onun arasında, hər ikisinin də birlikdə inkişaflarını təmin edəcək davamlı bir hərəkət meydana çıxacaq. Bir gün gələcək və O öz özünün şüurunu qazanıb, üstün bir bədən yaradacaqdı. İşdə o zaman Üstünsənsə çox yaxında olacaqdı. Beləcə, Nietzsche yanıldıcı anlayışlar olan Biri və Varlığı saxta bütlərdən ayıracaqdı və görünüş dünyası, gerçək olan tək dünya olacaqdı. Bu bütün gücümüzlə sarılmamız lazım olan bir dünyanı idi. Thomas Mann da "keçici olanı" hər şeyin üzərində tutduğu zaman Nietzschenin yandaşı halına gəlmişdir. Lakin bu qurtuluşun reallaşa bilməsi üçün art dünyanı dəstək olan daşın və insanın öz əliylə həyat verdiyi Tanrının yerə atılması lazım idi. İnsanın özünü yenidən qazana bilməsinin yolu açılması üçün, insanın yazğısıyla barışa bilməsi üçün Tanrını öldürməli idi. Tanrının Ölümü, Sevincli Elmdə açıqlanmışdır. Amma bu elə qorxunc bir gerçək idi ki, yalnız cəsur olan bir adam tərəfindən qələmə alına bilərdi,
"Gündüz gözü fənər yandırıb küçələrdə dayanmadan: Tanrını axtarıram!, Tanrını axtarıram! deyə qışqıran dəlidən sözedildiğini duy/eşitdinizmi? Nə çox Tanrıya inanmayan vardı. Onun bu fəryadları gülüşmələrə səbəb oldu. Görəsən bir uşaq kimimi itkin oldu? deyə soruşdu biri. Saxlanırmı?, Bizdənmi qorxur görəsən?, İmmiqratmı? Küçədəki xalq bir-birinə bu sualları qışqıraraq soruşur və gülüşürdü. Dəli kütlənin arasında qarış idi və özünə gülən bu insanları belə bir süzdü. Tanrı hara getdi? deyə qışqırdı, Bunu sizə söyləyəcəyəm! deyə davam etdi.
Biz onu öldürdük... Siz və mən! Biz, biz hamımız onun qatilləriyik! Yaxşı da bunu necə etdik? Dənizi necə boşalda tanış? Qurunu dənizə bağlayan bu zənciri həll etdiyimizdə nə etmiş olduq? İndi hara gedirik? Bütün günəşlərdən uzağamı? Dayanmadan düşmürükmü? Önə, arxaya, sağa, sola, hər yerə düşmürükmü? Hələ bir yüksək və alçaq anlayışı varmı? Sonsuz bir heçlik içində işsiz işsiz gəzmirikmi? Yüzümüzdə boşluğun nəfəsinə duyumsamıyorukmu? Hava indi daha soyuq deyilmi? Gecələr getdikcə daha çox qaranlıqlaşmırmı? Tanrı öldü! Tanrı öldü! Onu öldürən bizik!
Biz, qatillər öz aramızda bir-birimizi necə təsəlli edə bilərik? Dünyanın bu günə qədər sahib olduğu ən müqəddəs və ən güclü şey qanlı bıçaqımızın altında can verdi. Bizi bu qandan kim təmizləyəcək? Hansı su, bu qanı təmizləyə bilər? Bu cinayət/günahın cəzasını necə ödəyəcəyik? Hansı müqəddəs oyunu icad etmək məcburiyyətində qalacağıq? Bu hərəkətin böyüklüyü bizim üçün çox böyük. Yalnız ona layiqmişik kimi görünmək üçün, bizim Tanrı olmamız lazım deyilmi? Heç bir zaman beləsinə böyük bir hərəkət olmamışdır və hər nə olursa olsun, bizdən sonra təbiət biləcək olanlar bu böyük hərəkət üzündən indiyə qədər heç bir tarixin olmadığı qədər böyük olan bir tarixə aid olacaqlar!"
Bu mətn/mətin haqqında bir çox dəfə danışılmışdır, amma Nietzschenin hər vaxt bilməcələr ilə danışdığı unudulmuşdur. Bizə təqdim etdiyi gerçək qırıq bir aynada əks olunur. Bu nitqin xitab etdiyi əvvəl əylənən, daha sonra isə çaşan kəslərin tutumlarına baxaq. Tanrının Ölümünün dramatik görünüşü və başlarının üzərində yellənən təhlükələr onların gözündən qaçmışdı.
Əslində bu insanlar çoxdan bəri ateizmi mənimsəmişlər idi. Üstəlik özlərini hələ təsir etməmiş olan bir hadisənin əhəmiyyətliliyini yadırğayırdılar. İnsan bu xəbərin şüuruna çatdığı zaman özünü sərbəst olaraq duyumsamayacaktır, tam tərsinə yüksəklik qorxusunun ovu olacaq. Onun üçün söz mövzusu olan bir aşırt təslim deyil. Çətinlikli, mərhəmətsiz bir dünyada özünün sahib olduğu tutumu aşan bir əsər yaratmaq məcburiyyətində qalacaq. İşdə hər sığınacaqdan qovulmuş, gerçək bir tərk edilişə məhkum olmuşdur. Bu dünyada atasını itirən bir uşaq qədər tək, çarəsizdir və məsuliyyətlərinin yükü altında əzilməkdədir. Halbuki bu qurtarıcı cinayəti təxirə salmaq onun əlində deyildi.
Tanrı, həyatın özünü -kor edici bir işığa qarşı qorumaq üçün- ehtiyac duy/eşitdiyi yalanlardan biridir. Tanrı dərmansız gözlərin qalxanıdır. Amma risk daha çox atlatılamaz:
"İndiki vaxtda cərəyan edən hadisələrin ən böyüyü Avropada indidən özünü duyumsamaya başladı. Bura doğrudur ki, beləsi bir hadisəs(n)i qavraya bilmək üçün kafi bir məlumata sahib olanların sayı azdır. Bu hadisə, insanlara bir günəşin bir daha doğulmamaq üzrə batması, köhnə və dərin bir şüurun artıq bir şübhəyə çevrilməsi kimi gəlir...
Qoca dünyamız gün keçdikcə istər istəməz daha pessimist, daha şübhəçi, daha xarici və daha köhnə bir görünüşə bürünər. Bu böyük hadisənin ilk nəticələri təyin olunması güc olan yeni bir növün, işığın, xoşbəxtliyin, rahatlamanın, sükunətin, ürəkləndirmənin və gün doğuşunun xəbərçisi olmuşlar...
Beləcə biz azad fəlsəfəçilər, köhnə Tanrının öldüyünü öyrəndiyimizdə, yeni bir gün doğuşunun işığıyla aydınladığımızı duyumsuyoruz: Ürəyimiz böyük bir minnətlə dolub daşıyır.
İşdə sonunda, çox diqqətə çarpan olmasa da önümüzdə açılan yeni üfüqlərə doğru yelkən açırıq. Bu üfüqlərdə azad və təhlükələrdən uzaq səfər ədəbiləsiyəz. Dəniz bizə qucaq açır. Bəlkə də indiyə qədər beləsi əngin bir dəniz heç görülməmişdir."
Bu mətn/mətin bəlkə daha az toxunaqlıdır, amma heç şübhə yox ki daha çox diqqət çəkicidir. İnsan üçün ən böyük pislik, özünü qorxuya məhkum etməsi və günahkarlıq duyğusu içində yox olub getməsi, vəzifəsinə layiq olmaması, şübhələr içində başqa sığınacaqlar axtarışıdır. Axtardığı yeni sığınacaqlar yeni bütlərdən başqa bir şey deyil: Demokratiya və dövlət... İnsan üçün ən böyük yaxşılıq, cəsur bir şəkildə, eynilə cəngavər Dürer kimi yıxılmış nizamın hər bir yerindən çıxan qarabasmalara qarşı meydan oxuması olacaq. Uçurumlarla dolu bir yolda səfər etməsi ya da gələcəyin Kristof Kolombları kimi kompassız bir şəkildə qapqara bir səmanın altında, heç bir quru parçası görünməyən bir dənizin azğın dalğalarıyla boğuşması, onun üçün ən böyük yaxşılıq olacaq. Bu bəlkə də qorxunc bir yarışdır, amma uca bir yazğıya və yeni bir başlanğıca gedən tək yoldur! Şüurlanma sayəsində nə olduğumuzu anlarıq və bu kor edici işıq ətrafımızdakı sisləri dağıt/paylayacaq və saxta bütləri yox edəcək. Yarı insan heyvanın uzun zamandan bəri dolandığı labirintin çıxış yolunun qarşısında tragik bir cəphə yüksələcək.
"İnsanın yaranmasından heç kim məsul deyil. İnsanın bu ya da bu şəkildə olmasından, onun bu ya da bu şərtlərdə ol/tapılmasından heç kim məsul deyil. İnsanı yolundan sapdırıb naməlum bir məqsədə doğru istiqamətləndirmək axmaqlıqdır. Məqsəd düşüncəsini bir uydurduq. Əslində məqsəd deyə bir şey yoxdur.
Tanrı düşüncəsi indiyə qədər yaranmaya qarşı olan ən böyük etiraz olmuşdur. Tanrını yadırğayırıq, Tanrının məsuliyyətini yadırğayırıq və beləcə, yalnız dünyanı bilirik."
Tanrının Ölümü, insanın hələ aydın olmaz olan təbiətini məğlub et/yeyilmək üçün qəbul etmək məcburiyyətində olduğu qorxunc və acı/ağrılı verici bir önkoşuldu. Bu şərt olmadan insan təkamülün içində yer/yeyər al/götürə bilməz. Hamımız onu ucaltmamız lazım olan bir təkamülün içində oluruq. Bu təkamülün içində iştirak etməmiz bizi bir-birimizə qarşı bərkit/qatılaşdırır və bəlkə də mərhəmətsizləşdirir. Amma yenə də biz bu təkamülün bir parçasıyıq. Mərhəmətliliyi və dözülməz aklıbaşındalığı üzündən bizim bu "Xristian" Tanrını məhkum etməmiz lazımdır. Əgər Tanrı var olmağa davam etsəydi, insanlıq öz etibarını necə qazana bilərdi? İnsanın Tanrılaşmasını qadağan edən bir Tanrının varlığına necə söykənilə bilərdi? Yeni insanın doğulması üçün, insanın ölməsi lazımlı idi:
"Mənim üçün söz mövzusu olan, bir zamanlar Stendhalın bir Dostoyevski olduğudur. Ən gözlənilməz əlaqə, bir kitabçıda yazarının adını bilmədiyimiz bir kitabın səhifələrini çevirdiyimizdə birdən meydana çıxan bir instinktin sizin bir qohumunuzu tapdığınızı xəbər verməsidir.
Bu günə qədər onun ünü və keçmişi haqqında çox bir şey bilmirəm. 1881-ci ildə ölmüşdür. Gənclik yaşlarında bədbəxt olmuşdur: Burjua mənşəli bir ailədən olmasına qarşı xəstəlik və yoxsulluq dolu günlər keçirmişdir.
İyirmi yeddi yaşında ölümə məhkum edilmiş, edam ştativinin üzərindəykən, cəzası bağışlanılmışdır. Daha sonra Sibiryada dörd il qanlı qatillər arasında prangaya məhkum edilmişdir. Bu müddət onun dönüş nöqtəsi olmuşdur...
Psixoloji ayanlığının gücünü kəşf etmişdir. Həssaslığı artmış və bir dərinlik qazanmışdır. O dövrün xatirələrini yazdığı Ölülər Evi adlı kitabı, yazılan ən insancıl kitablardan biridir. Yeraltı Qeydləri adlı kitabını yenə keçirdiyi sürgün günlərindən ilhamlanaraq yazmışdır."
Daha sonra Peter Gasta yazdığı bir məktubda Nietzsche, Dostoyevskinin psixoloji dahiliyinə olan pərəstişindən sözeder. Bununla birlikdə, onun ən güclü instinktlərinə etiraz etdiyini də ifadə edər. Sanırıq ki, Nietzsche və Dostoyevski arasında ediləcək bir müqayisə etmə, əslində təməl anlaşılmazlığın səbəblərini işıqlandıra bilər.
Nietzsche Dostoyevskinin yeraltı dünyası, yeraltı yolları, labirintlər haqqında etdiyi detallı araşdırmasını tərifləyirdi. Burada gizlənmiş sofuca yalanlar sayəsində yaxşı insan o birilərdən gizlənər, öz özündən belə iç ziddiyyətlərini saxlayar. İşdə "Gnôthi Sauton" gerçəyi budur. Dostoyevskinin yazıq qəhrəmanı bir-birini izləyən axmaq davranışlarda ol/tapılaraq, sonunda isyankar və acı/ağrılı çəkən bir qurban olar. Səthi olaraq hər şey açıq və aydındır. Amma dərində, azğın sulardan nə qorxunc canavarlar çıxırdı! Ən/en pislər yaxşılıq dolu bir gülüş arxasında etiraf edə bilmədikləri kinlərini gizləyərlər... Ən yaxşılar yalnız xarakterlərinin soyluluğu sayəsində ərdəmə çata bilənlər -haqsız olduqlarına inanıb-, aldatmaca bir mərhəmətə boyun əyərlər.
Nietzsche, Dostoyevskinin betimlediği dünyada İsa dövründəki Fələstinin xəstələrini və yoxsullarını kəşf etdiyini sanar. Qisas almağa susamış, amma yadırğamağa hazır bulanıq ruhlar:
"İncilin bizi içinə soxmağa çalışdığı dünya, sinir xəstəliklərinin, uşaq tərəfindən axmaqlıqların sanki bir-birlərinə görüş vermiş kimi bir araya gəldikləri, adı "Ölülər Evi" olan bir Rus romanında alınmış bir dünyadır."
Nietzschenin Rus romançıdan danışdığı şübhə aparmaz. Yazarın adının istifadə edilmədiyi yerlərdə dahi "yeraltı" sözcüyünün tez-tez təkrarlanılması bunu sübut etməyə yetər. Dostoyevskinin İsaya qarşı bəslədiyi duyğuları çox yaxşı bilirik. Rus yazar üçün Tanrısız bir dünya "axmaq" bir dünya olardı. Hər şeyin "sərbəst" olduğu bu dünyada təbii olaraq pislik heç bir sərhəd tanımazdı. Üstəlik Nietzschenin qətiliklə məhkum etdiyi günahkarlıq duyğusunda, Dostoyevski salamatlığa gedən yolu tapırdı. "Cinayət/günah və Cəza" adlı romanda, Sonanın yol göstərdiyi Raskolnikov, dincliyi ədalətə təslim olmaqda tapar. Pislik mövzusu onun üçün yalnız mücərrəd qalan bir dialektika sahəsində deyil, eyni zamanda ətdən və sümükdən olan insanların yaşadığı mühitlərdə də özünü göstərər. Nəticə olaraq Dostoyevski İsaya güvənər, gerçək ucalığın sirrini ona soruşar. Paskala qatılaraq, Tanrısız bir insanın "səfilliyini" dəlillər/sübut edər. İnsan Tanrının qanununu qəbul etmək məcburiyyətindədir.
"Mənim qanunum çox sadədir." deyə yazmışdır 1868-ci ildə Nathala von Vizineyə.
"Mən, İsadan daha gözəl, daha dərin, daha sevimli, daha məntiqli, daha igid və daha mükəmməl bir şeyin olmadığına, heç bir zaman da ola bilməyəcəyinə inanıram. Əgər İsanın gerçək olmadığını mənə sübut edə bilsələr və gerçəyin İsanın xaricində olduğu doğrudursa, mən İsa ilə qalmağı gerçək ilə qalmağa seçərəm."
Bu sətirlər, Dostoyevskinin inancının tam olduğunun göstəricisidir.
Amma onun da "dünyanı məntiqin idarə etmədiyini" düşünməsinə və "yeraltından" çıxan ziddiyyətləri fərq etməsinə qarşı, Nietzsche gerçəyin bu olmasını yeğliyordu.
Ya da daha doğrusu, gerçəyi görünüşlər içində yox olmuş bir varlığa bağlamağı deyil də, hər vaxt hərəkətli olan bir həyata bağlamağı, özü üçün yalnız cansıxıcı bir şahid olan Tanrını həyatdan uzaq tutmağı istəyirdi.
"Əxlaqi şüurun" boş və iflicləşdirici qurun idilərini yaradan bu Tanrı deyil idimi?
"Amma onun həqiqətən də ölməsi lazım idi. Hər şeyi görən gözləriylə insanın içini, bütün utancını və gizli olan çirkinliyini görürdü. İnsanın ən iyrənc qıvrımlarının içinə belə girən, bu patavatsız, ağılını ağrımaqla pozmuş be maraqlının ölməsi lazım idi. Dayanmadan mənə baxırdı... Mən də bu şahiddən qisasımı al/götürmək və həyatıma son vermək istədim. Hər şeyi və insanı belə görən bu Tanrının ölməsi lazım idi."
Edgar Poenin bizə izah etdiyi də bənzər bir cinayətdir. William Wilson da dözülməz bir şahiddən eyni şəkildə xilas olmuşdur. Ətrafında, onun tutumunu qınayan və ola biləcəyi parlaq insanın betimlemesini çəkənlər də vardır. Amma bu kütləyə qarşı insan hərəkətsiz alın yazısıyla baş-başa qalar. Heç şübhə yox ki, Nietzsche bir tragediyanın başlayacağını əvvəldən duyumsamakta çox haqlı idi.
